Kada napustite urbani prsten Kraljevih voda i krenete na jug, ka prostranim pašnjacima Vodica i nazubljenom krečnjačkom grebenu Čigote, Zlatibor otkriva svoje najtiše i najpitomije lice. Tamo gde se planinska visoravan naglo lomi i spušta u duboku, bistru dolinu reke Ljubišnice, između vrhova Čigote i Murtenice, prostire se Ljubiš – jedno od najprostranijih, vodom najbogatijih i kulturno najznačajnijih zlatiborskih sela.
Za putnike koji žele da upoznaju planinu izvan glavnih komercijalnih tokova, pojas koji povezuje vršni greben Čigote, zaseoke Gornjeg i Donjeg Ljubiša, etno-celinu Boškove vode i susednu Belu Reku predstavlja idealnu celodnevnu rutu. Na ovom prostoru susreću se surova lepota visokogorskih suza i vrtača, žubor desetina planinskih izvora i potoka, miris dimljene pastrmke i živa pesnička reč.
Greben Čigote: Panoramski krov istočnog i južnog Zlatibora
Pre nego što se spustite u dolinu Ljubišnice, pogled neizbežno privlači dugački, goli greben Čigote1, drugog po visini masiva na Zlatiboru (odmah posle Tornika sa 1.496 metara). Sa svojim najvišim vrhom Velika Čigota (1.422 m), te susednim vrhovima Konjoder (1.337 m), Čuker (1.359 m) i Glavudža, ovaj greben predstavlja prirodni bedem koji deli centralnu zlatiborsku visoravan od sela Rakovica, Gostilje i Ljubiš.
Za razliku od šumovitog Tornika, vršni pojas Čigote je potpuno otvoren, prekriven niskim planinskim travama, klekom, borovnicom i lekovitim biljem – majčinom dušicom, kantarionom i ivom. Upravo zbog odsustva visoke šume na samom grebenu, pešačenje Čigotom pruža neprekinuti vizuelni doživljaj u krugu od 360 stepeni.
``` [Spomenik na Šumatnom brdu (1.085 m)] | v (staza kroz borove i pašnjake, 3 km) [Jedini bor i vrh Čuker (1.359 m)] | v (grebenska staza preko Konjodera, 4,5 km) [Vrh Velika Čigota (1.422 m)] ---> Spust ka Vodicama ili Rakovici / Ljubišu ```
Sa temena Velike Čigote, za vedrih jesenjih i prolećnih dana, pogled dopire sve do Durmitora i Bjelasice na jugu, masiva Tare i Zvijezde na zapadu, Ovčara, Kablara i Rudnika na severoistoku, te Kopaonika i Golije na jugoistoku. Direktno ispod južnih i jugoistočnih padina grebena, kao na dlanu se vide razbacani zaseoci Ljubiša, vijugavi tok Ljubišnice i tamni pojas četinara Murtenice.
Selo Ljubiš: Dolina bistrih voda, vodenica i pesničkog nadahnuća
Spuštanjem sa prevoja kod Vodica ili iz pravca Gostilja ulazi se u prostrani atar sela Ljubiš, koje se u dužini od skoro dvanaest kilometara pruža duž toka reke Ljubišnice (koja nakon spajanja sa rekom Katušnicom čini Veliki Rzav). Dok je centralni Zlatibor na krečnjačko-serpentinitnoj podlozi često oskudevao u površinskim vodotokovima, Ljubiš leži na geološkom kontaktu koji obiluje snažnim vrelima, potocima i bukovima.
Selo je podeljeno na Gornji i Donji Ljubiš i obuhvata čuvene zaseoke Pećinar, Smiljanići, Ršumovići, Dacovići i Mandići. Istorijski gledano, Ljubišani su važili za izuzetno preduzimljive stočare, kiridžije i drvodelje, ali i za ljude bistrog uma koji su rano prepoznali značaj školovanja. Osnovna škola u Ljubišu spada među najstarije seoske škole u zlatiborskom srezu, a selo je dalo niz znamenitih ličnosti srpske istorije i kulture:
- General Krsta Smiljanić (1868–1944): Rođen u Gornjem Ljubišu, proslavljeni komandant Drinske divizije u proboju Solunskog fronta, član delegacije Kraljevine SHS na Konferenciji mira u Parizu, ban Zetske banovine i senator. Njemu u čast podignuto je spomen-obeležje u centru Zlatibora pored jezera, dok se u rodnom Ljubišu čuva uspomena na porodično ognjište Smiljanića.
- Ljubivoje Ršumović (rođ. 1939): Jedan od najznačajnijih srpskih pesnika za decu i odrasle, rođen u zaseoku Ršumovići u Ljubišu. U njegovim pesmama, knjigama i televizijskim serijalima (Fazoni i fore, Dvogled) Ljubiš, brdo Kozomor, reka Ljubišnica i mudrost zlatiborskih seljaka postali su deo kolektivnog pamćenja čitavih generacija.
„U Ljubišu svaka kuća ima svoj izvor, svaki potok svoju vodenicu, a svaki domaćin bar jednu priču koja zvuči kao pesma. Ko nije čuo kako Ljubišnica žubori kroz vrbe u sumrak, taj još ne zna kako Zlatibor peva.“ — Zapis iz zavičajne hronike Ljubiša
Etno-domaćinstvo Boškove vode i Muzej kupatila na otvorenom
Jedna od najposećenijih tačaka u Ljubišu jeste etno-kompleks Boškove vode, smešten u mirnoj, šumovitoj uvali kroz koju protiče bistri planinski potok. Kompleks je nastao na imanju porodice Marić, oko izvora za koji narodno predanje vezuje isceliteljska svojstva i zaštitu Svete Petke. Prema lokalnom predanju, žene koje nisu mogle da imaju poroda umivale su se na ovom izvoru, a u znak zahvalnosti darivale izvor i podigle malu crkvu brvnaru posvećenu Svetoj Petki.
Arhitektura Boškovih voda verno prati tradiciju zlatiborskog dinarskog domaćinstva: 1. Autentični drveni vajati: Preuređeni u udobne smeštajne jedinice, građeni od tesanih borovih brvana i pokriveni šindrom, sa očuvanim tremovima i drvenim stepeništem. 2. Kupalište sa izvorskom vodom: U središtu kompleksa nalazi se bazen koji se puni čistom planinskom izvorskom vodom, okružen livadama i drvenim ležaljkama. 3. Vodenica potočara: Aktivna vodenica na potoku u kojoj se i danas na kamenu melje kukuruzno i heljdino brašno za potrebe domaćinstva i restorana. 4. Muzej kupatila na otvorenom („Staro kupatilo“): Jedinstvena etnološka postavka u Srbiji i Evropi, nastala u saradnji sa etnologom Bosom Rosić. Postavka obuhvata autentične drvene kade (banjice), parionice, zemljane lonce za grejanje vode lukšijom (pepelom bukovog drveta), korita i obredne predmete koji svedoče o visokoj kulturi telesne čistoće i narodne medicine zlatiborskih porodica u 19. i početkom 20. veka.
Obilazak etnološke postavke „Staro kupatilo“ u Boškovim vodama odlična je prilika za porodičnu edukaciju. Eksponati su praćeni objašnjenjima o tome kako se nekada pripremala ceđ (lukšija) od bukovog pepela za pranje rublja i kako su izgledala zatvorena drvena kupatila unutar zadružnih kuća.
Pastrmski ribnjaci, hram u Ljubišu i susedna Bela Reka
Zahvaljujući izuzetnoj čistoći, niskoj temperaturi i visokom procentu rastvorenog kiseonika u reci Ljubišnici, u selu funkcioniše nekoliko renomiranih pastrmskih ribnjaka sa pratećim restoranima smeštenim na samim kaskadama reke. Za razliku od ravničarskih ribnjaka, bazeni u Ljubišu imaju stalan i brz protok planinske vode, zbog čega lokalna kalifornijska i potočna pastrmka ima čvrsto, nemasno meso vrhunskog ukusa.
U središnjem delu sela nalazi se i Crkva Svetog cara Konstantina i carice Jelene, podignuta 1924. godine dobrovoljnim prilozima meštana, sa prepoznatljivim zvonikom i spomen-pločama ratnicima palim u balkanskim i Prvom svetskom ratu.
Ukoliko iz Ljubiša nastavite lokalnim putem ka istoku i jugoistoku, ulazite u selo Bela Reka, poznato po speleološkom lokalitetu pećina Megara u podnožju vrha Gradina, crkvi brvnari i čuvenom vašaru kod Bele Crkve. Na taj način možete spojiti posetu Ljubišu sa obilaskom vodopada u Gostilju, Stopića pećine i Muzeja „Staro selo“ u Sirogojnu.
Pregled ključnih lokacija i aktivnosti na ruti Čigota – Ljubiš
Sledeća tabela donosi praktičan pregled glavnih tačaka na ovom delu Zlatibora, sa udaljenostima i preporučenim vremenom zadržavanja:
| Lokalitet / Aktivnost | Udaljenost od centra Zlatibora | Preporučeno trajanje | Glavna atrakcija i napomena |
|---|---|---|---|
| Uspon na vrh Velika Čigota (1.422 m) | 3 km do početka staze (Spomenik) | 4 – 5 sati (povratno) | Grebenska pešačka tura sa najlepšim vidikovcem na Zlatiboru |
| Vidikovac i pašnjaci Vodice | 12 – 14 km (magistrala ka Kokinom Brodu) | 30 – 45 minuta | Meandri Crnog Rzava, četinarske šume i livade podno Čigote |
| Etno-selo Boškove vode | 25 km (preko Vodica ili Gostilja) | 2 – 3 sata | Izvor Svete Petke, Muzej kupatila, vodenica i drveni vajati |
| Ribnjaci na reci Ljubišnici | 26 – 28 km (centar sela Ljubiš) | 1,5 – 2 sata | Ručak uz reku: sveža pastrmka na žaru, proja i kajmak |
| Zaseok Ršumovići i brdo Kozomor | 27 km (Gornji Ljubiš) | 1 sat | Šetnja kroz autentične zaseoke i pejzaže iz pesama Lj. Ršumovića |
Za najlepši celodnevni izlet automobilom ili biciklom preporučujemo kružnu rutu: krenite sa Kraljevog trga preko Vodica (zastanite kod meandara Crnog Rzava), spustite se u Ljubiš i posetite Boškove vode i ribnjake na Ljubišnici, a u povratku vozite preko Gostilja (vodopad) i Sirogojna nazad ka centru Zlatibora. Ukupna dužina ovog kruga iznosi oko 65 kilometara kroz najlepše planinske predele.
Zašto Ljubiš i Čigota zaslužuju mesto u vašem planu puta?
Dok turistički centar Zlatibora pruža sav komfor savremenih hotela, restorana i šetališta, južno zaleđe planine oko Čigote i Ljubiša čuva onu izvornu meru između čoveka i prirode zbog koje su putnici vekovima dolazili na „zlatnu planinu“. Uspon uz travnatu kichmu Čigote napuniće vam pluća najčistijim planinskim vazduhom, dok će vam odmor uz žubor Ljubišnice u Ljubišu pokazati kako zvuči prava planinska tišina.
Reference i napomene
Čigota u narodnoj etimologiji užičkog kraja označava uzvišenje sa kojeg „čigra“ (pleše i vrti se) vetar, odnosno goli planinski hrbat izložen ruži vetrova tokom svih godišnjih doba.
↩
Najčešća pitanja i odgovori
Kako se najlakše stiže od centra Zlatibora do sela Ljubiš?
Do Ljubiša vode dva asfaltirana pravca: prvi preko Vodica (skretanje sa magistralnog puta ka Novoj Varoši posle 12 km, pa još 12 km lokalnim putem ispod Čigote), a drugi preko Gostilja i Bele Reke, što omogućava spajanje posete Gostiljskom vodopadu i Ljubišu u jednu kružnu turu.
Koliko traje pešački uspon na vrh Čigote i kome je namenjen?
Standardni uspon od Spomenika na Šumatnom brdu preko Rakovičkog brda i Jedinog bora do vrha Velika Čigota (1.422 m) dug je oko 7,5 kilometara u jednom pravcu i traje oko 2,5 do 3 sata umerenog hoda. Staza vodi otvorenim travnatim grebenom i pogodna je za rekreativce i porodice sa starijom decom.
Šta je specifično za kompleks Boškove vode u Ljubišu?
Etno-domaćinstvo Boškove vode razvilo se oko starog lekovitog izvora, a pored smeštaja u autentičnim drvenim vajatima i bazena sa izvorskom vodom, poznato je po jedinstvenom Muzeju kupatila na otvorenom (Staro kupatilo) koji prikazuje higijenske navike i drvene banjice zlatiborskih gorštaka iz 19. i 20. veka.
Po kojim gastronomskim specijalitetima je poznat Ljubiš?
Za razliku od ostalih zlatiborskih sela u kojima dominiraju pršuta i jagnjetina, Ljubiš je zahvaljujući hladnoj i čistoj reci Ljubišnici nadaleko čuven po svežoj pastrmci iz lokalnih ribnjaka, pripremljenoj na žaru ili dimljenoj na bukovom drvetu, uz domaći kukuruzni hleb i stari zlatiborski kajmak.
Koje su znamenite ličnosti rođene u selu Ljubiš?
Ljubiš je rodno mesto pesnika i akademika Ljubivoja Ršumovića, koji je svom zavičaju posvetio brojne stihove i kulturne inicijative, kao i brigadnog generala Krste Smiljanića, komandanta Drinske divizije na Solunskom frontu i potonjeg bana Zetske banovine.